صنعت فرهنگ در موسیقی ایران


مکتب فرانکفورت پایگاه فکری فیلسوفانی نظیر هورکهایمر، آدرنو، مارکوزه، بنیامین و ... است. مباحث بنیادینی توسط این اندیشمندان مطرح شد، هورکهایمر و آدرنو نظریه انتقادی- دیالکتیکی را که فلسفه اجتماعی انتقادی نیز نام گرفت در موسسه تحقیقاتی شهر فرانکفورت تاسیس کردند. هورکهایمر و آدورنو در اثر مشترک خود "دیالکتیک روشنگری" اعلام کردند که در جهان سرمایه‌داری نوک پیکان نقد باید به سوی «عقل ابزاری» باشد نه تضادهای طبقاتی و فصل سوم این کتاب، " صنعت فرهنگ" نام گرفت.

تئودور آدورنو یکی ازمهمترین فیلسوفان نئومارکسیست یا انتقادی است که آراء او در باره هنر و زیبایی، در حوزه ادبیات، فلسفه، موسیقی و جامعه‌شناسی هنر تاثیر ژرفی بر جای گذاشته است. از نظر او بورژوازی به افت فرهنگی رو به رشدی دچار شده است ، زیرا عقلانیت ابزاری بر این طبقه حاکم شده و نگاه طبقه بورژوا به طبیعت ، انسان ، جامعه و جهان را به نگاهی ابزارگونه مبدل کرده است. بورژوازی امروزی، مانند بورژوازی در گذشته، نقش طبقاتی نمی پذیرد. و این ناشی از اموریست که آدورنو آن را عقلانیت ابزاری، صنعت فرهنگ و جامعه سرکوبگر می نامد.

آدرنو معتقد بود، موسیقی در هر لحظه ای انسان را به اندیشیدن وا می دارد. حال این اندیشه می تواند همسان گرا یا مقلد باشد، یا انقلابی و متحول. از نظر آدرنو اگر تغییر و تحولی در هارمونی موسیقی رخ دهد، تحول انقلابی روی داده است، اما تحول در سطح ملودی و ریتم چندان دگرگون کننده نیست. آدرنو نوآوری هارمونیک را اساس آشنایی زدایی، عادت زدایی و غیر همسان گرایی می داند و این دقیقاً معادل درک مارکس از هارمونی اجتماعی است. شوئنبرگ موزیسین محبوب آدرنو که روشنگری اش افسانه و زبان زد است، یک انقلابیِ ایده آل است.  آدرنو، شوئنبرگ را هم مرتبه با شکسپیر و مایکل آنژ قرار می دهد و از او  به عنوان "خدای هنر " یاد می کند.

 

 

در رابطه با اهمیت صنعت فرهنگ و تاثیر آن بر موسیقی ایرانی، گفتگویی داریم با اقای دکتر میثم میریان پژوهشگر، مترجم، نوازنده گیتارکلاسیک، عضو هیات علمی گروه موسیقی دانشگاه آزاد شیراز.

-        به نظر شما بازتاب نظریه صنعت فرهنگ آدرنو در هنر ایرانی از چه منظری قابل بررسی هست؟

     بنظر می رسد تاثیر این نظریه را در هنرهایی همچون سینما، هنر پاپ، صنعت مُد  و بخصوص موسیقی می توان مشاهده کرد. تغییر موسیقی ایران در سالهای اخیر بسیار محسوس بوده است. به عنوان مثال، موسیقی پاپیولار ایرانی با اعمال نفوذ جریان سرمایه داری توانسته است ذائقه موسیقایی مردم و بخصوص نسل جوان را تحت تاثیر قرار دهد. به عبارتی صنعت  پاپ و در راس آن موسیقی پاپیولار که موجودیت خود را از فرهنگ توده میگیرد با گرایش به سمت هنر  اصطلاحا کیچ یا بی محتوا در مقابل موسیقی اصطلاحا فاخر  قرار گرفته است. در دهه های اخیر نفوذ جریان سرمایه داری و اقتصادی بر موسیقی پاپ ایران ملموس بوده است.  در واقع سیستمی که امروزه بر بدنه بخش فرهنگی کشور مسلط است، سعی کرده تا افکار توده ها را در انقیاد خود در آورد.

 

-         موسیقی دستگاهی  یا اصطلاحا موسیقی سنتی ایرانی تا چه اندازه تحت تاثیر نفوذ جریان سرمایه داری قرار داشته است؟

          پاسخ صریح  به این سوال احتیاج به تامل بیشتری دارد. بنظر می رسد در اینجا بخشی از فرهنگ موسیقی ایرانی همچنان سعی در تثبیت و انجمادِ گونه ای از اجرای موسیقی              در همه زمینه ها اعمم از آرایه ها، ردیف و گوشه، شکل اجرا و... دارد که به نوعی منجر به  حفظ بی قید و شرط موسیقی شده است. چنانچه تلاش های مرکز حفظ و اشاعه                موسیقی ایرانی در همین راستا بوده است.  اما رواج فرهنگ آموزشی غربی بواسطه حضور برخی از موسیقیدانان و فارغ التحصیل های مراکز اروپایی توانست به گونه ی دیگری            بر موسیقی ایرانی تاثیر گذاشته و از منظر نوتاسیون، هارمونی، ارکستراسیون، تئوری ،اجرا و آموزش تحول ایجاد کند. که این تاثیر جدا و منفک از اثرات نظام سرمایه داری غربی            بر هنر ایران است.  

 

-        بنظر می رسد الیتیسم اروپایی که جریان موسیقی اروپا را هدایت  کرده در مقطعی از موسیقی ایران نیز توانسته  تاثیر گذار باشد، نظرتان را در این مورد بفرمایید.

         همینطوراست . در برهه ای از تاریخ موسیقی ایران شاهد تاثیر شگرف عوامل مختلف ایدلوژیک بر موسیقی بوده ایم. گرایش به مکاتب فلسفی را می توان در آثار برخی از                  آهنگسازان مشاهده کرد . بطور مثال در آثار علیرضا مشایخی که از آهنگسازان نوگرای موسیقی ایرانی است، ردپای عمیق موسیقی آتونال و سریالیسم منبعث از موسیقی                    شوئنبرگ را می توان یافت. وی از معدود آهنگسازان ایرانی است که به نوعی وفاداری خود را نسبت به موسیقی آتونال و بخصوص موسیقی شوئنبرگ حفظ کرده و تحت تاثیر              نظریات مکتب فرانکفورت و آدرنو قرار داشته است. این مسئله در  اثار هنرمندان دیگر این دوره، در سایر هنرها از جمله سینما نیز مشهود بوده است.

 

 

-        در مورد ترجمه کتابهای آموزشی گیتار کلاسیک و حوزه پژوهشی خود، مختصری بفرمایید؟

        من برای نخستین بار در ایران مجموعه های تخصصی تکنیک گیتار کلاسیک اثر مولف و نوازنده امریکایی آرون شیرر را ترجمه کردم. این مجموعه شامل کتاب های ارزشمندی         در زمینه تکنیک، اصول اجرا ، تئوری موسیقی و گیتار کلاسیک، رنگ آمیزی صوتی ، هارمونی گیتار کلاسیک و بخش های زیادی از جمله حل تمرین و شنیدن هارمونی ها در           ساز گیتار کلاسیک می باشد که مورد توجه و استقبال هنرجویان گیتار کلاسیک قرارگرفت. همچنین مجموعه دو جلدی دِشیفراژ برای گیتار کلاسیک اثر نوازنده کانادایی روبرت           بندیکت را منتشر کردم. این کتاب اصول و تکنیک اجرا و دشیفر را برای هنرجویان از سطوح ابتدایی تا پیشرفته آموزش داده است. در حال حاضر مشغول به ترجمه و تدوین آثاری         در زمینه آموزش هارمونی گیتار کلاسیک به هنرجویان مبتدی هستم، که مراحل تحقیق و نگارش آنها به پایان رسیده و بزودی برای انتشار آماده خواهد شد.

        در پژوهش های گذشته ام، این نکته برایم حائز اهمیت بوده که بتوانم  رد پای برخی از تئوری های معاصر فلسفوی و مطرح جهان  را به گونه ایی در هنر و موسیقی ایرانی ریشه         یابی و بررسی کنم. از پژوهش های اخیر من می توان به تاثیر موسیقی غربی بر موسیقی ایران ، مفهوم فراکتال ها و مبانی فراکتالیسم در موسیقی و هنر ایرانی و بویژه تحلیل             نظریه صنعت فرهنگ تئودور آدرنو در موسیقی ایرانی اشاره کرد. نتیجه مطالعاتم در این حوزه به زودی در دسترس علاقمندان قرار خواهد گرفت.

 

About the author
Maryam Dolatifard
Author: Maryam Dolatifard
Middle East Culture Editor
‏Dr Maryam Dolatifard, director of Society of Iranian Music Iconography (Iranian working group of association Répertoire International d’Iconographie Musicale). A musician- researcher, born in Iran, studied Philosophy of Art and Arts Research. Her research interests are primarily, Iconography of music and performing arts. She is currently focused on multidisciplinary studies in sociology and philosophy of music; discourse analysis of Iranian music based on Michael Foucault’s Methodology. her research findings were submitted in international conference papers. She has been working as oud player and vocalist with several Persian folk and traditional music bands and teaches courses in Art History, philosophy of Art and Islamic art studies, in Art and Architecture Faculty.
Other articles by this author